Azərbaycanın 2025-ci ilin ilk yarısında iqtisadi artım səviyyəsi Ermənistan, Gürcüstan, Türkiyə və İranla müqayisədə aşağı göstərici ilə davam edir.
“Redaksiya”nın araşdırmasına görə, adambaşına düşən ümumi daxili məhsul (ÜDM) baxımından Azərbaycan bu il 7,600 ABŞ dolları ilə Ermənistan (8,860 USD), Gürcüstan (9,570 USD), Türkiyə (12,000 USD) və İranın (18,400 USD) gerisində qərarlaşıb. 2015-ci ildən bəri Azərbaycanın artımı +2,900 dollar təşkil etdiyi halda, Gürcüstanda bu göstərici +6,570, Ermənistanda +5,260, İranda isə +13,300 dollar olub.
Statistikanın aşağı olmasının beş əsas səbəbi var:
1. Neft-qaz asılılığı və enerji sektorunda zəifləmə
İqtisadiyyatın 60–66 faizi neft-qaz sektoruna bağlıdır. 2025-ci ilin əvvəlində neft hasilatının azalması və enerji qiymətlərinin sabit qalması artım tempini zəiflətdi. Neft sektorundakı zəif dinamika ümumi ÜDM artımını da tormozladı. Ermənistan və Gürcüstan daha çox xidmət və ticarət sahələrinə söykəndiyindən, bərpa prosesi onlarda daha çevik gedir.
2. Neftdənkənar sektorun zəif payı
İKT, kənd təsərrüfatı, yüngül sənaye və turizm kimi sahələr hələ tam potensiala çatmayıb. Dövlət dəstəyi olsa da, bu sahələrin ÜDM-dəki çəkisi azdır. Məsələn, İKT-nin payı cəmi 1.8 faizdir. Gürcüstanda turizm və xidmət sektoru ÜDM-in 20 faizindən çoxunu təşkil edir. Ermənistan isə İKT və maliyyə texnologiyalarında ciddi irəliləyiş göstərir.
3. İqtisadiyyatın diversifikasiyasının ləng getməsi
“Yaşıl enerji”, texnologiya və aqrar sahələr üzrə dövlət proqramları olsa da, bu təşəbbüslər hələ nəticə mərhələsinə keçməyib. Xarici investisiyaların əsas hissəsi yenə də enerji sektoruna yönəlir, qeyri-neft sahələri isə bu dəstəyi yetərincə cəlb edə bilmir.
4. Regional ticarət və tranzit imkanlarından məhdud istifadə
Gürcüstan və Ermənistan Rusiya–İran–Asiya tranzit xəttində fəal rol almaqdadır. Gürcüstan Çin və Orta Asiya ilə tranzitdən və liman gəlirlərindən əhəmiyyətli qazanc əldə edir. Ermənistan isə Rusiya kapitallı şirkətlərin axını ilə iqtisadi canlanma yaşayır. Azərbaycan isə tranzit ölkəsi olsa da, nəqliyyat gəlirlərinin ÜDM-dəki payı hələ zəifdir.
5. İctimai və özəl sektor arasında koordinasiya zəifliyi
Sənayeləşmə və texnoloji inkişafla bağlı planlar mövcud olsa da, onların koordinasiyalı və səmərəli icrası zəifdir. Qeyri-neft ixracında artım müşahidə olunsa da, bu artım qısa müddətli ÜDM göstəricilərinə ciddi təsir etmir.
Yekun:
Azərbaycanın iqtisadi artımı struktur asılılıq, zəif diversifikasiya, məhdud tranzit gəlirləri və qeyri-neft sahələrinin zəif inkişafı səbəbilə region ölkələrindən geri qalır. Uzunmüddətli dayanıqlı artım üçün iqtisadi modelin köklü şəkildə yenilənməsinə ehtiyac var.
Fərid Əlizadə
