TIME jurnalının 3 may 2021 tarixli “Climate Is Everything” (“İqlim Hər Şeydir”) adlı ikonik üz qabığı. Bu üz qabıqda “hər şeyin iqlim olduğu” vurğusu alovlu bir metafora ilə çatdırılıb: Malayziyalı rəssam Red Hong Yi 50.000 yaşıl başlı kibrit çöpündən dünyanın xəritəsini hazırlayaraq onu od vurub yandırdı. Rəssam kibrit çöplərini təsadüfən seçməyib – o, kibrit çöpünün xüsusilə yaşıl ucuyla bir ağaca bənzədiyini və dünyanın meşələrini təmsil edə biləcək metafora olduğunu bildirib.
Nəhəng dünya xəritəsinin kibrit kimi alışıb yanması planeta yayılmış iqlim böhranının hər yerə təsir etdiyini simvolizə edir. Bu dramatik görüntü, iqlim dəyişikliyinin “hər şey demək olduğunu” göstərərək qlobal istiləşmə mövzusunda təcili birliyə çağırır. İronik olaraq, kibritdən düzəldilmiş dünya saniyələr içində külə döndü – yəni insan fəaliyyətinin min illər ərzində qurub-yaratdığı nizam, iqlim dəyişikliyinin “alovu” qarşısında bir anda məhv ola bilər mesajı verildi.
Türkiyə: Meşə yanğınlarının 90%-i insan əli ilə
Türkiyədə son illərin genişmiqyaslı meşə yanğınları da iqlim mövzusu ətrafında müzakirələr yaradıb. Ancaq rəsmi statistikaya görə, bu yanğınların böyük əksəriyyəti təbii səbəblərdən yox, bilavasitə insan fəaliyyətindən qaynaqlanır. Məsələn, İstanbul Meşə Təsərrüfatı Regional Müdiri Zafer Derince ölkədəki meşə yanğınlarının 90 faizinin insanlar tərəfindən törədildiyini rəsmi açıqlamasında vurğulayıb. O, yanğına səbəb olan əsas amillər kimi yandırılaraq edilən bağ təmizliyi, avtomobildən atılan siqaret kötükləri, biçin sahələrində qalan otların odla təmizlənməsi və qaynaq aparatlarından ehtiyatsız istifadə kimi sadə, lakin təhlükəli səhvləri sadalayıb. Bu faktlar onu göstərir ki, Türkiyədə meşə yanğınlarının böyük qismi iqlim dəyişikliyinin fəsadından çox, insan laqeydliyi və ya qəsdən törətmələri ilə bağlıdır. İronik məqam isə budur ki, təbiətin “qəzəbi” kimi təqdim edilən bir çox yanğınlar əslində bəşərin öz əli ilə baş verir – amma nəticədə yenə də günah “iqlimin üzərinə atılır”.
Qarabağda alovlanan meşə
Son bir həftə ərzində Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində, xüsusilə Ağdam rayonunda baş verən ardıcıl meşə yanğınları da cəmiyyətin diqqət mərkəzindədir. İyul ayının son günlərində Ağdamın Abdal və Gülablı kəndləri ərazisində, Ağdərə və Xocavənddə başlayan irimiqyaslı yanğın günlərlə davam etdi. APA-nın Qarabağ bürosunun məlumatına görə, yanğının qarşısını almaq üçün əraziyə Fövqəladə Hallar Nazirliyinin yanğınsöndürən qüvvələri və texnikası cəlb olunsa da, küləkli hava alovu daha da gücləndirərək söndürülməsini çətinləşdirirdi. Nəticədə yanğın Ağdam rayonu ilə yanaşı yaxınlıqdakı Ağdərə bölgəsinə də yayılaraq geniş sahələri əhatə etdi. Rəsmi məlumata əsasən, dağlıq-meşəlik relyefdə alovun qarşısı qismən alınsa da, ayrı-ayrı lokal ocaqlar qalmaqda idi və havadan müdaxilə də tüstü-duman səbəbindən məhdudlaşmışdı. Xoşbəxtlikdən, yanğınlar nəhayət nəzarətə götürüldü və söndürüldü, lakin külə dönmüş meşə zolaqları və qara torpaqlar Qarabağda təbiətə dəyən növbəti zərbənin izlərini göstərir. İronik olan budur ki, uzun illər işğal nəticəsində yandırılıb viran edilmiş Qarabağ torpaqları, azad olunduqdan sonra belə, yenə alovların hədəfinə çevrilir – istər düşmənin qalıqları, istər səhlənkarlıq, istərsə də “iqlim adı altında” hansısa qərəzli səbəblərlə olsun.
Bakı COP29 zirvəsi: Neft ölkəsindən “Yaşıl Lider”ə
Ev sahibi ölkə kimi Azərbaycan qlobal iqlim gündəminin mərkəzinə çıxıb. 2024-cü ilin noyabrında dünyanın diqqəti Bakıya yönəlmişdi – Azərbaycan COP29 BMT iqlim sammitinə ev sahibliyi etdi. Təxminən 200 ölkənin yekdil qərarı ilə belə mötəbər konfransın Bakıda keçirilməsi Azərbaycanın beynəlxalq iqlim gündəmindəki fəal roluna verilən dəyər kimi qiymətləndirildi. Prezident İlham Əliyev sammitin Liderlər zirvəsində çıxış edərək ölkəsinin enerji strategiyasına və iqlim siyasətinə dair vacib mesajlar çatdırdı. O, Azərbaycanı zəngin karbohidrogen ehtiyatlarına malik bir ölkə kimi təqdim edərək, qlobal miqyasda alternativ və “yaşıl” enerji mənbələrinin yaradılması və təşviqi yolunda konkret hədəflər qoyulduğunu vurğuladı. Dövlət başçısı çıxışında ekoloji mühitin yaxşılaşdırılması və qlobal iqlim təhdidlərinə qarşı Azərbaycanın ortaya qoyduğu qəti mövqenin dünya dövlətləri tərəfindən təqdir edildiyini bildirdi.
Bununla yanaşı, Prezident İlham Əliyev iqlim siyasətində ədalət prinsipi üzərində dayanaraq inkişaf etmiş ölkələrin ikili standartlarını tənqid etdi. O, tarixən ən çox istixana qazı emissiyasına səbəb olan Qərb dövlətlərinin özləri hələ də fosil yanacaqlardan asılı olduğu halda, inkişaf etməkdə olan ölkələrə tələblər irəli sürməsini ədalətsizlik adlandırdı. Prezident İlham Əliyev açıq şəkildə bildirdi ki, Azərbaycan yaşıl keçidin tərəfdarıdır, lakin reallığı da nəzərə almaq lazımdır – ölkənin neft və qaz sərvəti “Tanrının bir bəxşişidir” və bu resurslara sahib olmasına görə Azərbaycan qınanmamalıdır. “Heç bir ölkə bu sərvətlərə görə ittiham olunmamalıdır, çünki bazarın və insanların bu enerji resurslarına tələbi var”, – deyə o, fikrini əsaslandırdı. İqlim sammitinə ev sahibliyi edən bir neft ölkəsinin rəhbərinin bu sözləri qlobal ictimaiyyətdə birmənalı qarşılanmasa da, digər tərəfdən, Azərbaycan rəhbərliyinin bu praqmatik yanaşması müəyyən dairələrdə “realist iqlim siyasəti” kimi də səciyyələndirildi. Bəli, ölkə başçısı hər zaman olduğu kimi doğrunu danışdı, düzünü dedi. Bakı sammiti göstərdi ki, Azərbaycan özünü iqlim məsələlərində qlobal dialoqun ön cərgəsində görür – hətta əgər bu dialoqda çətin suallar qaldırmaq bahasına olsa belə.
Qlobal istiləşmə və İqlim Qanunları: Təsadüf, yoxsa Məqsədli Ssenari?
Toplanan bütün bu faktlar fonunda ortaya çıxan ironik mənzərə düşündürücüdür. Bir tərəfdə, dünyaca məşhur jurnallar kibrit çöpündən yanıb külə dönən dünya metaforaları ilə qlobal istiləşmə təhlükəsini dramatikləşdirir, digər tərəfdə isə real statistikalar meşə yanğınlarının əksər hallarda insan faktorundan qaynaqlandığını göstərir. Eyni zamanda, müxtəlif coğrafiyalarla yanaşı, Türkiyədən Qarabağadək baş verən genişmiqyaslı yanğınlar ictimai rəydə bir təlaş yaradaraq sanki “iqlim fövqəladə vəziyyəti” narrativini gücləndirir. İqlim dəyişikliyi ilə mübarizə adı altında hazırlanan yeni qanunlar və razılaşmalar məhz belə bir təlaş zəminində daha asanlıqla legitimləşdirilir. Məsələn, COP29 zirvəsi zamanı dünya liderləri iqlim mövzusunda fikir mübadiləsi apararkən, demək olar ki, eyni günlərdə Kaliforniyada meşə yanğınları sakinləri təxliyə etməyə, İspaniyada isə tarixdə görünməmiş daşqınlar fəlakətə səbəb olmağa davam edirdi. BMT baş katibi Antonio Quterreş sammitdəki çıxışında “Dünya ödəməli olacaq, yoxsa bəşəriyyət bədəlini ödəyəcək” deyə xəbərdarlıq edirdi – yəni iqlim dəyişikliyi ilə bağlı təxirəsalınmaz addımlar atılmazsa, bütün insanlıq bunun acısını çəkəcək.
Bu cür paralellər istər-istəməz cəmiyyətdə “hadisələrin məqsədli şəkildə qurulmuş ssenari olması” barədə kinayəli suallar doğurur. Tənqidi yanaşsaq, sual oluna bilər: Meşələrin qəsdən yandırılması və ya insan səhlənkarlığından alışan alovlar, sonradan “iqlim dəyişikliyinin təzahürü” kimi təqdim edilərək, qlobal istiləşməyə qarşı sərt qanunların, məhdudlaşdırıcı tədbirlərin qəbuluna zəmin yaratmırmı? Axı rəsmi rəqəmlər yanğınların çoxunun insan əli ilə çıxdığını göstərirsə, bu yanğınların hamısını yalnız “iqlimin işi” hesab edib yeni iqlim qanunlarını legitimləşdirmək nə dərəcədə səmimidir? Bu sualların cavabı birmənalı olmasa da, ortada bir həqiqət var: İqlim dəyişikliyi adı altında hər hadisə “hər şeyə” çevrilib. Yandırılan meşələr, rekord istilər, daşqınlar – bunların hər biri qlobal miqyasda həm narahatlıq doğuran real problemlərdir, həm də bəzən müxtəlif siyasi-iqtisadi maraqlar üçün əlverişli alətə çevrilə bilir.
Nəticə etibarilə, iqlim dəyişikliyi ətrafında gedən diskursda bir dozada ironiya vardır. Bir yanda, planetimizin gələcəyi naminə həqiqi və təxirəsalınmaz tədbirlərə ehtiyac olduğu danılmazdır. Digər yanda isə, təbiət hadisələrinin təqdimatı və ondan çıxarılan siyasi nəticələr bəzən həqiqətlə təbliğatın, səbəblə nəticənin qarışmasına yol açır. Kibrit çöpündən hazırlanmış dünya şəkli kimi, reallıq da bəzən bizə göstərilən çərçivədə alovlanır – və bu alovun arxasında kimlərin kibrit tutduğu sualı açıq qalır. Lakin kibritin digər ucu karbon ayaq izinə (carbon footprint) qədər uzanır.
Mənbələr: TIME jurnalı, APA, Anadolu Agentliyi, Reuters, Teleqraf, Crossmedia və s. məqalələr. (Yuxarıdakı mətn boyunca bütün faktlar rəsmi açıq mənbələrə istinadən təqdim edilmişdir.)
Hazırladı: Redaksiya
