Hz. Ömərin əhdnaməsi Ərdoğana təqdim olundu
Patriarx III Teofilos (Theofilos Giannopoulos) İstanbulda Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğana 638-ci ildə xəlifə Hz. Ömərin Qüdsün xristian əhalisinə verdiyi əhdnamənin (təminat məktubunun) surətini təqdim edir (14 sentyabr 2025). Türkıyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan sentyabrın 14-də İstanbul Dolmabağça ofisində Qüds Rum Ortodoks (yunan pravoslav) Patriarxı III Teofilos Cianopulosu qəbul edib. Görüş zamanı patriarx Ərdoğana Hz. Ömər ibn Xəttabın 638-ci ildə Qüdsü fəth edərkən oranın xristian rəhbəri Patriarx Soproniyusa verdiyi məşhur əhdnamənin yazılı olduğu xüsusi hazırlanmış bir daş kitabə hədiyyə edib. Hədiyyə olaraq təqdim edilən bu tarixi sənəd – Hz. Ömərin əhdnaməsi – Qüdsün təslim olması müqabilində şəhərin xristian sakinlərinin can və mal təhlükəsizliyini, kilsə və dini məbədlərinin toxunulmazlığını zəmanət altına alan rəsmi sənəd idi. Başqa sözlə, xəlifə Ömər, Qüdsü İslam orduları aldıqtan sonra, Müqəddəs Qüds şəhərinin müsəlman, xristian və yəhudi icmasının birlikdə sülh içində yaşamasını təmin edən bir müqavilə imzalamışdı.
Redaksiya xəbər verir ki, bu əhdnaməyə əsasən, xristianlara məxsus kilsələrə, xaçpərəstlərin dininə və ibadət ocaqlarına toxunulmayacağı, heç kimin dinindən döndərilməyə məcbur edilməyəcəyi və onlara zərər verilməyəcəyi bildirilirdi. Həmçinin sənəddə Qüds xristianlarının Bizans imperiyası hakimiyyətində üzləşdiyi zülmlərdən qorunacağına dair təminat verilir və yəhudilərin müəyyən müddət şəhərdə yaşamayacağı şərti də yer alırdı.
Tarixi təminatın mənası: Patriarxın verdiyi mesaj
Patriarx III Teofilosun Prezident Ərdoğana Hz. Ömərin əhdnaməsinin surətini təqdim etməsi müasir siyasi kontekstdə mühüm rəmzi addım kimi dəyərləndirilir. Bu tarixi hədiyyə Türkiyə liderinə olan etimadın və müraciətin ifadəsi hesab oluna bilər. Belə ki, xəlifə Ömərin əhdnaməsi İslam hakimiyyəti altında Qüdsdə xristianların və ümumilikdə yerli əhalinin təhlükəsizliyinin təmin olunmasını simvolizə edir. Patriarxın məhz bu sənədin nüsxəsini Ərdoğana təqdim etməsi, müşahidəçilərə görə, “bizi – Qüdsü, müsəlmanları və xristianları – ancaq siz, Türklər qoruya bilərsiniz” mesajını vermək məqsədi daşıyır. Yəni patriarx, tarixi ənənəyə uyğun olaraq, Qüdsün qorunmasını Osmanlı dövründən bəri bu missiyanı daşıyan Türk xalqının və onun liderinin təmin edə biləcəyinə işarə etmişdir.
Doğrudan da, Osmanlı Sultanı Fateh Məhmət (II Mehmet) İstanbulun fəthindən sonra Konstantinopol (Fənər) patriarxına oxşar zəmanət hüququ verməklə Hz. Ömərin tolerantlıq ənənəsini davam etdirmişdi. İndi, əsrlər sonra, Qüds Patriarxının Türkiyə Prezidenti ilə görüşündə belə dəyərli və simvolik bir hədiyyəni təqdim etməsi tarixi bağların və diplomatik mirasın təzələnməsi kimi dəyərləndirilə bilər. Bu jest patriarxın Ərdoğanı Qüdsün mümkün xilaskarı və himayədarı kimi gördüyünə dair bir işarə olaraq şərh olunur. Hz. Ömərin əhdnaməsindəki prinsiplərə – yəni Qüdsün çoxdinli statusunun qorunmasına dair qaydalara – istinad etməklə patriarx sanki Türkiyənin Qüdsdə tarixi ədaləti və sülhü bərqərar saxlayacağına ümid etdiyini göstərib. Prezident Ərdoğan da görüşdə İsrailin Qüds və Qəzzadakı hərbi addımlarını sərt tənqid edərək, Qüdsün tarixi statusuna və müqəddəsliyinə zərər verən, müsəlman-xristian-yəhudi birgəyaşayışını təhdid edən addımların qəbuledilməz olduğunu vurğuladı. Türkiyə lideri Netanyahunun sərt siyasətini pisləyərək, işğal altındakı ərazilərdə İslam və Xristian mirasının qorunması üçün səyləri artırmaq niyyətini dilə gətirdi. Bu açıqlamalar patriarxın jestinə uyğun cavab olaraq, Ankaranın Qüdsün və oradakı müsəlman-xristian irsinin qoruyucusu roluna hazır olduğu mesajını gücləndirdi.
Görüşün ardınca: Fənər patriarxı Trampa şikayət etdi
Lakin İstanbulda baş tutmuş bu görüş və onun yaratdığı rəmzi yaxınlaşma regionda fərqli reaksiyalar doğurdu. Xüsusilə, görüşdən üç gün sonra – sentyabrın 17-də İstanbul Fənər Rum Patriarxı I Bartolomeos gözlənilməz addım ataraq Vaşinqtona yollandı. ABŞ Prezidenti Donald Tramp həmin gün Fənər Patriarxını Ağ Evdə qəbul edib. Görüş zamanı Patriarx Bartolomeos Türkiyədəki azsaylı xristian icmasının üzləşdiyi çətinliklər, basqılar və təzyiqlərdən bəhs edərək, bütün bu maneələrə baxmayaraq icmanın mövcudiyyətini qorumağa çalışdığını Trampın diqqətinə çatdırdı. Patriarx bildirib ki, Türkiyədə yaşayan xristianlar bu çətin şəraitdə varlıqlarını qoruyub saxlamaq üçün mübarizə aparır və bunun üçün beynəlxalq dəstəyin önəmini vurğulayırlar. Başqa sözlə, Bartolomeos dolayısı ilə Türkiyə hökumətindən narazılığını ifadə edərək, ABŞ Prezidentindən himayədarlıq istəmiş oldu. Yerli müşahidəçilərin fikrincə, Fənər patriarxının Vaşinqtona gedib Türkiyəni “şikayət etməsi” təsadüfi olmayıb. Bu addım, Qüds patriarxının Ərdoğanla yaxın təmasa keçməsinə və Ankaranın Qüds məsələsində ön plana çıxmasına qarşı bir cavab kimi qiymətləndirilir.
Qeyd edək ki, İstanbul Fənər Rum Patriarxlığı tarixi olaraq Yunanıstan və Qərb dünyası ilə yaxın əlaqələrə malikdir və Bartolomeosun da bölgə geopolitikasında Türkiyənin artan nüfuzundan narahatlıq keçirdiyi ehtimal edilir. Onun Tramp ilə görüşündə Türkiyədəki xristianların “zülm gördüyü” iddialarını dilə gətirməsi Ankaraya qarşı beynəlxalq təzyiq yaratmaq məqsədi daşıya bilər. Bu görüşdən dərhal sonra Türkiyə Xarici İşlər dairələri və yerli ortodoks icmaları Bartolomeosa kəskin reaksiya verərək onun addımını tənqid etdilər. Beləliklə, Qüds patriarxının jestinin ardınca Fənər patriarxının əks mövqeyi dini liderlər arasında Qüdsün himayəsi mövzusunda fikir ayrılığına işarət etdi.
Netanyahu: “Qüds bizim şəhərimizdir” bəyanatı
Elə həmin 17 sentyabr tarixində İsrailin Baş Naziri Benyamin Netanyahu da Qüds mövzusunda səs-küyə səbəb olan açıqlama verib. O, Qüdsdə keçirilən bir tədbirdə birbaşa Prezident Ərdoğana xitab edərək, “Ərdoğan, bax, indi mən Qüdsdəyəm və bura bizim şəhərimizdir” sözlərini söylədi. Netanyahu bu bəyanatı ilə Qüdsün yeganə sahibinin yəhudi xalqı olduğunu vurğulamaq istəyirdi. İsrail lideri çıxışı zamanı 2700 il yaşı olduğu iddia edilən qədim bir daş kitabədən də bəhs edib. O, 1998-ci ildə – özünün birinci hakimiyyəti dövründə – Türkiyənin o zamankı Baş Naziri Məsut Yılmazla görüşündə həmin tarixi daş kitabənin İsrailə verilməsini xahiş etdiyini yada salıb.
Netanyahu bildirib ki, Məsut Yılmaz ona “Türkiyədə islamçı görüşlü bir bələdiyyə başçısı var (Ərdoğan). Bu kitabəni sənə verə bilmərəm, yoxsa onu qəzəbləndirərəm” cavabını verib. Bu epizodu xatırladan Netanyahu iddia edib ki, həmin 2700 illik kitabə yəhudilərin Qüds torpaqlarında qədimdən yaşadıqlarına dair qeydlər daşıyır. Bir sıra tarixçilər kitabənin həqiqi yaşının və mətninin mübahisəli olduğunu qeyd edirlər. Kitabədəki yazıların İsrail oğullarına aid olub-olmadığı dəqiq deyil və orada əslində Hz. Davuda (Davud peyğəmbər) istinad olunduğu, Qurani-Kərimə görə isə Davudun yəhudi sayılmadığı bildirilir. Netanyahu Ərdoğanın Qüdsün qoruyucusu kimi rol iddiasına açıq etiraz edən ritorika ilə çıxış edərək “Qüds sizin deyil, əbədi olaraq bizim şəhərimizdir və heç vaxt bölünməyəcək” mesajını verdi. Onun “bu şəhər bizimdir” deməklə Qüds üzərində tam suverenlik iddiasını qabartması, eyni zamanda Türkiyə Prezidenti və digər müsəlman liderlərin Qüdsə dair fikirlərinə sərt cavab idi.
Ərdoğandan cavab gecikmədi
Ayın 17-si günü Rəcəb Tayyib Ərdoğan çıxışında Benyamin Netanyahuya cavab verdi: Əsrlər boyu İslamın bayraqdarlığını üzərinə götürmüş bir millətin nümayəndələri olaraq, 400 il Qüds-ü Şərifə xidmət etməyin şərəfini yaşadıq. Netanyahu bunları bilməz, amma bəlkə öyrənər: “La İlahə İllallah İbrahim Xəlilullah” ifadəsinin mənasında yatan hörmət, hikmət və xoşgörüş ilə bu müqəddəs şəhəri əsrlər boyu bir sülh yurduna biz çevirdik.
Nəticə etibarilə, baş verən bu hadisələr zənciri – Qüds Patriarxının Ərdoğana tarixi sənəd təqdim etməsi, ardınca İstanbul Patriarxının Tramp vasitəsilə etirazı və Netanyahu tərəfindən Qüdsün yəhudi kimliyinə dair sərt bəyanatlar – bölgədə Qüds ətrafında cərəyan edən incə diplomatik və siyasi rəqabəti bir daha gündəmə gətirdi. Bu gərgin proses, dinlərarası tarazlıqla bağlı tarixi anlaşmaların yenidən xatırlandığı, lakin eyni zamanda müasir geosiyasi maraqların toqquşduğu bir məqam olaraq diqqətdən qaçmadı. Hələlik tərəflər arasında söz savaşları davam etsə də, müşahidəçilər hesab edirlər ki, Qüdsün taleyi uğrunda mübarizədə hər bir jest və bəyanat böyük əhəmiyyət daşıyır – istər 7-ci əsrdən qalma əhdnamənin simvolik təqdimatı olsun, istərsə də 21-ci əsrdə səslənən “bu şəhər bizimdir” iddiası.
Mənbələr: Anadolu Ajansı, Strateji Düşüncə İnstitutu, Redaksiya.az və digərləri.
